شهین پزشکی از جمله هنرمندان و پژوهشگران برجسته حوزه هنرهای سنتی ایران است که نام او با سوزن‌دوزی، پوشاک سنتی و آموزش علمی این هنرها گره خورده است.
او در گفت‌وگو با خبرنگار میراث‌آریا از سال‌ها فعالیت هنری که مسیر خود را در آن شناخت و منجر به احیا، آموزش و ترویج هنرهای دوخت سنتی ایران شد گفت؛ مسیری که امروز او را به یکی از چهره‌های اثرگذار و مرجع در این حوزه تبدیل کرده است.
پزشکی با تسلط کامل بر انواع شیوه‌های دوخت در رشته‌های مختلف سوزن‌دوزی از جمله سرمه‌دوزی، ابریشم‌دوزی، پته‌دوزی، تکه‌دوزی، گلابتون‌دوزی، شبکه‌دوزی و دیگر تکنیک‌های وابسته، تنها به آموزش تئوریک بسنده نکرده، بلکه برای فراگیری اصول صحیح این هنرها به مناطق مختلف کشور سفر کرده و فنون اصیل را از زنان هنرمند و استادان بومی همان مناطق آموخته است. همین ارتباط مستقیم با بسترهای محلی و میراث زنده مردمی، به آثار و دیدگاه‌های او عمق و اصالت ویژه‌ای بخشیده است.
یکی از مهم‌ترین ویژگی‌های فعالیت حرفه‌ای شهین ابراهیم‌زاده پزشکی، نگاه علمی او به هنرهای سنتی است. او از نخستین افرادی بود که آموزش الفبایی و تفکیک‌شده برای همه دوخت‌ها را به‌صورت استاندارد آموزشی به پژوهشکده سازمان آموزش فنی و حرفه‌ای کشور ارائه داد. این اقدام، نقطه عطفی در مسیر آموزش سوزن‌دوزی در ایران به شمار می‌آید؛ زیرا تا پیش از آن، بسیاری از این آموزش‌ها به‌صورت پراکنده و تک‌درس ارائه می‌شد و ساختار منسجمی برای انتقال دانش این هنرها وجود نداشت. با تلاش او، این روند از حالت صرفاً تجربی خارج شد و در قالبی علمی، اصول‌مند و آکادمیک سامان یافت؛ به‌گونه‌ای که علاقه‌مندان بتوانند هر رشته را با شناخت مقدمات، تکنیک‌ها و استانداردهای ویژه آن بیاموزند.
او همچنین از اعضای تدوینگر و تجدیدنظرکنندگان استانداردهای آموزشی در زمینه پوشاک سنتی مناطق، سوزن‌دوزی‌ها و قلاب‌دوزی‌ها بوده و در تدوین چارچوب‌های آموزشی این حوزه‌ها نقش مؤثری ایفا کرده است. این جایگاه نشان می‌دهد که او تنها یک هنرمند اجراکننده نیست، بلکه در شکل‌دهی به نظام آموزش هنرهای بومی نیز سهم مهمی داشته است.
در کنار فعالیت‌های آموزشی و پژوهشی، شهین پزشکی کارنامه‌ای پربار در زمینه تألیف دارد. او تاکنون ۶ کتاب مهم در این حوزه نوشته است که از جمله آن‌ها می‌توان به «آموزش سرمه‌دوزی»، «طرح‌هایی برای سوزن‌دوزی»، «آموزش تکه‌دوزی به روش مدرن با طرح‌های سنتی»، «آموزش سرمه‌دوزی درجه یک»، «گلابتون‌دوزی‌ها» و «شبکه‌دوزی‌ها» اشاره کرد. این آثار، علاوه بر ارزش آموزشی، نقش مهمی در ثبت و مستندسازی بخشی از دانش بومی و هنری ایران داشته‌اند و برای هنرجویان، پژوهشگران و علاقه‌مندان به هنرهای سنتی، منابعی معتبر و کاربردی محسوب می‌شوند.
در حوزه افتخارات بین‌المللی نیز، او موفق به دریافت دیپلم افتخار از مجتمع فرهنگی و هنری الحمرا، دانشگاه هنر NCA و گالری هنری دانشگاه پنجاب در شهر لاهور شده است؛ افتخاری که نشان‌دهنده جایگاه فراتر از مرزهای ملی او در عرصه هنرهای سنتی و صنایع‌دستی است. همچنین برگزاری ۱۴ نمایشگاه انفرادی در داخل کشور و حضور در نمایشگاه‌هایی در کشورهای قزاقستان، قرقیزستان، ترکمنستان، پاکستان، اندونزی، رومانی، بنگلادش، ترکیه، کنیا، اسپانیا، هند و فیلیپین، بخش مهمی از فعالیت‌های هنری او را تشکیل می‌دهد. این حضور گسترده در عرصه‌های بین‌المللی، به معرفی هنرهای دوخت ایرانی و ظرفیت‌های فرهنگی کشور کمک شایانی کرده است.
شهین پزشکی علاوه بر فعالیت‌های نمایشی و آموزشی، در حوزه داوری مسابقات ملی و بین‌المللی نیز حضوری فعال داشته و در نشست‌های متعدد مرتبط با هنرهای دوخت سنتی ایران سخنرانی و ارائه نظر کرده است. چنین جایگاهی، او را به یکی از چهره‌های مرجع در گفت‌وگوهای تخصصی پیرامون حفظ، بازآفرینی و توسعه هنرهای بومی تبدیل کرده است. او در سال ۱۳۹۷ نیز به عضویت مؤسسه هنرمندان پیشکسوت درآمد و دارنده درجه یک هنری است؛ جایگاهی که مهر تأییدی بر سال‌ها تلاش، خلاقیت و اثرگذاری او در حوزه هنرهای سنتی محسوب می‌شود.
اما آنچه شهین پزشکی را از بسیاری از هنرمندان این حوزه متمایز می‌کند، تنها سابقه هنری و آموزشی او نیست، بلکه نگاه عمیق و اندیشمندانه‌اش به نسبت میان «لباس سنتی»، «هویت فرهنگی» و «زندگی مدرن» است. او بارها تأکید کرده است که لباس سنتی فقط «پارچه و دوخت» نیست، بلکه یک زبان بصری است که تاریخ، اقلیم، باورها، شیوه زندگی و جهان‌بینی یک قوم را روایت می‌کند. به اعتقاد او، اگر لباس سنتی به‌درستی و هوشمندانه وارد دنیای امروز شود، می‌تواند هویت فرهنگی را نه‌تنها حفظ کند، بلکه آن را زنده، فعال و اثرگذار نگه دارد.
پزشکی در توضیح این دیدگاه می‌گوید: هر نقش و رنگ در لباس‌های سنتی معنا دارد و حامل یک داستان است. نقوشی مانند بته‌جقه، اسلیمی، ختایی، گل‌های شاه‌عباسی و انواع سوزن‌دوزی‌های بلوچ و ترکمن، صرفاً عناصر تزئینی نیستند، بلکه کدهای فرهنگی و تاریخی یک سرزمین‌اند که نسل‌های مختلف را به هم پیوند می‌دهند. از نگاه او، زمانی که این نقش‌ها در طراحی مدرن استفاده می‌شوند، در واقع یک «داستان فرهنگی» وارد فضای معاصر می‌شود؛ داستانی که نسل جدید بدون نیاز به آموزش مستقیم، با آن ارتباط می‌گیرد و با نمادهای هویتی خود آشنا می‌شود.
او بارها بر این نکته تأکید کرده است که «فرهنگی که پوشیده می‌شود، فراموش نمی‌شود». به باور او، یکی از مهم‌ترین خطرهای عصر حاضر، هم‌شکل شدن جهانی در عرصه مد و پوشاک است؛ جریانی که در آن لباس‌ها هر روز بیش از گذشته به یکدیگر شبیه می‌شوند و هویت‌های محلی و بومی در خطر فراموشی قرار می‌گیرند. در چنین شرایطی، بازطراحی لباس‌های سنتی می‌تواند به افراد حس ریشه داشتن، تمایز و تعلق فرهنگی بدهد و در عین حال، به آنان امکان دهد در جهان معاصر نیز حضوری فعال و امروزی داشته باشند.
از نظر این هنرمند پیشکسوت، مدرن بودن هرگز به معنای غربی شدن نیست؛ بلکه می‌تواند به معنای «امروزی بودن با ریشه بومی» باشد. او معتقد است یکی از زیباترین کارکردهای لباس سنتی، ایجاد پل میان نسل‌هاست. وقتی مادربزرگ نقشی را بر لباس نوه خود می‌بیند که یادآور خاطرات جوانی‌اش است، نوعی تداوم فرهنگی و احساسی شکل می‌گیرد؛ تداومی که فرهنگ را از حالت انتزاعی و موزه‌ای خارج کرده و به تجربه‌ای زیسته و روزمره تبدیل می‌کند. به باور او، انتقال فرهنگ تنها از طریق کتاب و آموزش نظری انجام نمی‌شود، بلکه تجربه شخصی و زیست فرهنگی مهم‌ترین بستر انتقال هویت است.
شهین پزشکی همچنین بر ضرورت حمایت از هنرها و فرهنگ‌های بومی و سنتی مانند سوزن‌دوزی، قلاب‌دوزی، پوشاک محلی، قلمکار و چاپ باتیک تأکید دارد و معتقد است این هنرها باید جزئی از سیاست‌های اصلی طراحان مد و لباس باشند. او هشدار می‌دهد که اگر این هنرها وارد بازار مدرن نشوند، به‌تدریج به حاشیه رانده شده و فراموش خواهند شد؛ اما اگر در قالب لباس‌های قابل استفاده روزمره و کاربردی بازآفرینی شوند، هم هنرمندان محلی حمایت می‌شوند، هم اقتصاد فرهنگی فعال می‌ماند و هم فرهنگ از حالت نمایشی به فرهنگی کاربردی و زنده تبدیل می‌شود.
او در توضیح این رویکرد از مفهوم «Modern Fusion» یا تلفیق سنت و مدرنیته یاد می‌کند و می‌گوید می‌توان با هوشمندی، ظرافت لباس‌های سنتی را با نیازهای کاربردی زندگی امروز ترکیب کرد. به عنوان مثال، به‌جای به‌کارگیری المان‌های شلوغ و پرحجم، می‌توان تنها از یک بخش لباس مانند یقه یا سرآستین برای نمایش هنرهای سنتی بهره گرفت. یا می‌توان پارچه‌های سبک و تنفس‌پذیر امروز را با تکنیک‌های اصیل سوزن‌دوزی، آینه‌دوزی، خامه‌دوزی و گلدوزی تلفیق کرد تا هم زیبایی حفظ شود و هم کاربرد روزمره لباس افزایش یابد.
به اعتقاد او، استفاده از آیتم‌هایی مانند جلیقه سنتی بر روی تی‌شرت ساده یا شلوار جین، نمونه‌ای موفق از تلفیق سنت و مدرنیته است که می‌تواند استایلی خلاقانه، امروزی و در عین حال ریشه‌دار خلق کند. او حتی اکسسوری‌ها را نیز به‌عنوان پلی مهم میان سنت و پوشش مدرن معرفی می‌کند؛ کیف‌های سوزن‌دوزی‌ شده، گردنبندهای قدیمی، شال‌های دارای نقوش اسلیمی یا جزئیات دست‌دوز، همه می‌توانند بدون تحمیل یک پوشش کامل سنتی، نشانه‌هایی از هویت فرهنگی را در ظاهر روزمره افراد زنده نگه دارند.
از نگاه شهین پزشکی، لباس فراتر از پوشش است؛ لباس یک ابزار قدرتمند برای ارتباط غیرکلامی به شمار می‌رود که می‌تواند هویت، ارزش‌ها، نگرش‌ها، اعتمادبه‌نفس، خلاقیت و حتی مسئولیت‌پذیری اجتماعی فرد را به دیگران منتقل کند. به همین دلیل، او انتخاب لباس را امری صرفاً ظاهری نمی‌داند، بلکه آن را بخشی از زبان درونی و فرهنگی هر انسان می‌داند. او معتقد است کسی که لباسی با ریشه‌های هنری و فرهنگی می‌پوشد، در واقع به هنر، اصالت، تاریخ و حتی محیط زیست نیز احترام می‌گذارد؛ چراکه در بسیاری موارد، این انتخاب‌ها در تضاد با مصرف‌گرایی افراطی و تولید انبوه بی‌هویت قرار می‌گیرند.
این هنرمند پیشکسوت همچنین بر این باور است که نسل جدید بیش از هر زمان دیگری به دنبال اصالت، منحصربه‌فرد بودن و تفاوت با کلیشه‌های جهانی است. از همین رو، لباس‌های سنتی بازطراحی‌شده می‌توانند پاسخی مناسب به این نیاز باشند؛ لباسی که هم مدرن است، هم اصیل، هم متفاوت و هم حامل پیامی فرهنگی. او می‌گوید در دنیای پر از لباس‌های تکراری و مشابه، قدرت واقعی در تفاوت است و لباس سنتی، اگر درست و خلاقانه بازآفرینی شود، می‌تواند به یک بیانیه فرهنگی تبدیل شود.
شهین پزشکی در یک جمع‌بندی روشن، لباس سنتی را همانند ریشه‌های یک درخت می‌داند؛ ریشه‌هایی که شاید در ظاهر دیده نشوند، اما اگر زنده بمانند، شاخه‌ها نیز پابرجا خواهند ماند. از نگاه او، حفظ و بازآفرینی لباس‌های سنتی فقط یک فعالیت هنری نیست، بلکه تلاشی برای زنده نگه داشتن هویت فرهنگی، حمایت از هنرمندان بومی، تقویت اقتصاد فرهنگی و ایجاد پیوند میان گذشته، حال و آینده است.

انتهای پیام/